• This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
  •  32 222 22 22

Kilka słów o I powstaniu śląskim

 

W tym roku mija okrągła, bo dziewięćdziesiąta, rocznica wybuchu I powstania śląskiego. Przyczyną podjęcia walk była decyzja państw uczestniczących w konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku, która oznajmiała, iż na obszarze Górnego Śląska przeprowadzony zostanie plebiscyt. Jego wynik rozstrzygnąłby do kogo ten ważny i sporny teren miałby należeć. Tereny, na których ludność miejscowa miała zagłosować za przynależnością państwową, to powiaty: bytomski, głubczycki, katowicki, kluczborski, kozielski, lubliniecki, oleski, opolski, część wschodnią prudnickiego, pszczyński, raciborski, rybnicki, strzelecki, toszecko-gliwicki, zabrski. Na tym obszarze dalej funkcjonowała miejscowa, czyli niemiecka, administracja oraz policja.

Nad prawidłowością przebiegu plebiscytu miała czuwać Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa złożona z przedstawiciela Francji (gen. Henri Le Rond), Wielkiej Brytanii (płk Harold F.P. Percival) oraz Włoch (gen. Andrea de Marinis Stendaro di Ricigliano).

W roku 1919 sytuacja na Górnym Śląsku była bardzo napięta. Spowodowane to było niekorzystną dla ludności polskiej decyzją o plebiscycie oraz częstymi strajkami, które wybuchały w licznych zakładach przemysłowych na tym terenie. Jednym z najtragiczniejszych był strajk robotników kopalni Mysłowice ( w dniach 11-15 sierpnia), podczas którego zginęło 10 osób oraz wielu zostało rannych. To wydarzenie zradykalizowało postawy Polaków na Górnym Śląsku i zadecydowano o rozpoczęciu powstania w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 r.

Dowódcą I powstania śląskiego został Alfons Zgrzebniok - komendant główny Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Trwało ono od 17 do 24 sierpnia i obejmowało powiaty: pszczyński, rybnicki, katowicki, bytomski, zabrski, część tarnogórskiego. Na tym obszarze był największy odsetek ludności polskiej, dlatego możliwe było zorganizowanie walki zbrojnej. Powstańcy nie byli dobrze przygotowani co spowodowało, iż bardzo szybko walki ustały.

Pszczyna była siedzibą komendanta POW Górnego Śląska na powiat pszczyński - Alojzego Fizia. W samym mieście stacjonował garnizon niemiecki dowodzony przez mjra Petriego, złożony z batalionu oraz plutonu kawalerii. Powstańcy z Pszczyny oraz okolicznych wiosek (Stara Wieś, Piasek, Radostowice, Czarków, Poręba, Brzeźce, Łąka, Wisła Wielka) spotkali się pod „Trzema Dębami” w parku pszczyńskim o godzinie 3.00 rano. Dowództwo garnizonu niemieckiego dowiedziało się o przygotowaniach do wybuchu powstania, dlatego rozmieszczono patrole na drogach wiodących do miasta. Przybywający z różnych stron powstańcy zostali ostrzelani – tak właśnie stało się, kiedy niedostatecznie uzbrojone oddziały powstańców z Jankowic i Studzienic pod dowództwem Wiktora Warzechy wyruszyły w kierunku Pszczyny. Nie doszli do miasta, gdyż na linii torów kolejowych zostali przez Niemców zmuszeni do odwrotu. Po nieudanym ataku na miasto, powstańcy z Jankowic i Studzienic szybko wrócili do swoich wiosek, aby schronić się przed represjami ze strony Niemiec. Wielu z nich uciekło do lasu lub przekroczyło granicę z Polską.

Powstańcy w samej Pszczynie nie zdobyli najważniejszych punktów w mieście, a po przybyciu posiłków niemieckich musieli się wycofać z miasta. Wielu zostało aresztowanych i przez krótki czas przebywało w podziemiach zamku pszczyńskiego, gdzie byli przesłuchiwani, a później umieszczeni w więzieniu raciborskim, gliwickim, czy strzeleckim.

I powstanie śląskie po kilku dniach nierównej walki musiało upaść. Represje i prześladowania ludności polskiej nasilały się aż do następnego roku, kiedy to wybuchło II powstanie śląskie.

Na wspomnienie zasługuje w tym miejscu między innymi Teofil Wiatr, który pełnił rolę naczelnika gminy. Agitował bardzo aktywnie podczas plebiscytów, aby lokalna ludność głosowała za Polską.  Jego dwaj synowie oraz dwóch zięciów (Gruszka i Lazar) brali udział w powstaniach śląskich, a w swoich pomieszczeniach gospodarskich Jan Gruszka składował broń, którą przywoził wozem zza Wisły. To właśnie on w okresie międzywojennym odstąpił kilka metrów kwadratowych swojego ogródka, aby przy skrzyżowaniu ul. Żubrów z Kasztanową (nazwy dzisiejsze) wybudować pomnik ku pamięci poległych powstańców. W pierwszych dniach września 1939 roku Niemcy ten pomnik zburzyli i nie został on nigdy odbudowany. Dzisiaj w tym miejscu znajduje się postument upamiętniający rozstrzelanych mieszkańców Jankowic z rodziny Gaża, Jedrysik i Bałuch w pierwszych dniach II wojny światowej.

Jednym z powstańców mieszkających w Jankowicach był również Franciszek Bielecki. W czasie I wojny światowej, jak wielu Ślązaków, służył w armii niemieckiej. W okresie powstań śląskich, mając 21 lat wziął udział w pierwszym, a potem w drugim i trzecim powstaniu śląskim. Był uczestnikiem bitwy w rejonie Góry św. Anny. Sam później opowiadał członkom swojej rodziny: „poszliśmy na Górę św. Anny z gołymi rękami”. Szczęśliwie wrócił do Jankowic po zakończeniu walk w 1921 r. W okresie międzywojennym został odznaczony przez ówczesnego wojewodę Michała Grażyńskiego i jak wielu powstańców, został uhonorowany za walkę dla Polski. Na uwagę zasługuje fakt, iż 90 lat temu walczył o przyłączenie Górnego Śląska do Polski, natomiast 70 lat temu – 3 września 1939 roku – został poważnie postrzelony pod gospodą Gustawa Brandysa (dzisiejszy Stary Grant). Niemcy nie wiedząc, iż jest to były uczestnik powstań śląskich zapewnili mu opiekę sanitariuszy i to pozwoliło mu przeżyć oraz wyleczyć się z ran postrzałowych. Przeżył wojnę i zmarł w 1979 r. 

Dziękuję p. Marii Chowaniec za przekazanie cennych informacji i udostępnienie dokumentów rodzinnych.

Wielu mieszkańców naszej miejscowości brało udział w powstaniach śląskich. Jeśli ktoś dysponuje informacjami na ten temat i nie tylko, bardzo proszę o kontakt. Warto upamiętnić udział naszych mieszkańców w walkach o przyłączenie Górnego Śląska do Polski, jak również udział w I oraz II wojnie światowej.


Bibliografia: 
Długajczyk E., Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919 – 1922, Katowice 2001.
Gruszka F., S., Nasze czasy. Wiek XX, Pszczyna 2005.
Goniewicz A., Powstania śląskie 1919,1920,1921, Katowice 2001.

 
 
 
 
(Michał Pudełko)

menu1

MENU2

MENU3

MENU4